image1 image2 image3

Nockowa

Od wielu wieków, mieszkańcy poszczególnych wsi zadają sobie pytania: Skąd wywodzi się pierwotna nazwa „ojcowizny”, ziemi, na której mieszkają, mieszkali ich ojcowie, dziadkowe czy nawet pradziadowie? Kiedy powstały pierwsze osady w tutejszej okolicy i kto był ich założycielem?

Według hipotezy Piekosińskiego istnieje prawdopodobieństwo, że nazwy zakładanych nowych osad wywodziły się od ich pierwszych mieszkańców osadników. Otóż według wspomnianego wyżej historyka, już w VI wieku osiedlił się nad Wisłą, Odrą i Wartą lechicki szczep, przybyły tu z Azji. Na terenie dzisiejszej gminy Iwierzyce, a dawnej powiatu pilzneńskiego, województwa sandomierskiego osiedlili się Lechici: Kawęta- Kawęczyn, Nocek- Nockowa, Olcha- Olchowa, Dąbr- Dąbrowa, Błąd- Błądowa, Wiśnia- Wiśniowa. W IX wieku Lechici mieli być zawojowani przez plemię Polan. Polanie narzucili im książąt, wojewodów, rycerzy, wojów.

W XII wieku B. Krzywousty rozpuścił rycerstwo ze swego dworu osadził ich na ziemi, obdarowując ich znaczną liczbą posiadłości ziemskich. Każdy rycerz zakładał sobie w jednej z nadanych wsi swoje gniazdo, swoją siedzibę, a ta wieś brała odtąd swą nazwę od jego imienia. Tak więc powstać miały wsie rycerskie: Nockowa, założona przez rycerza Nocka, Sędziszów od rycerza Sędzisza, Dąbrowa od Dąbra.

Owe pierwotne słowiańskie osiedla miały wygląd okrągły tzn. że domy „czyli dwory” otaczała naokoło pusta przestrzeń, leżąca w pośrodku tych domostw. To wolne miejsce nazwano wsią, względnie „nawsiem”. Domy drewniane, kryte słomą, stały jeden obok drugiego, zwrócone czołem do „nawsia”. Właściwe obejście i budynki gospodarcze leżały z tyłu, poza domem. Obejścia czyli podwórzy osypane były wałem z ziemi i otoczone ostrokołem czyli płotem celem obrony przed dzikimi zwierzętami lub wrogiem. Izby chat były jak wszędzie dymne: dym z ogniska rozchodził się po izbie pod samą powałę i wchodził zwykle uchylonymi drzwiami. Od takich to domostw ciągnęły się pola i pastwiska, wielkie lasy miodajnych roślin, dostarczające pszczołom miodu, stąd kwitło wśród mieszkających ludu bartnictwo.

Inny wygląd miały wsie w XIII/XIV wieku, zakładane na prawie niemieckim. Z czasem wsie słowiańskie zmieniały swój wygląd, upodabniając się na wyżej wspomniany wzór.

Zmiany takie mogły zaistnieć po napadach Tatarów w XIII wieku. W każdy bądź razie, w dokumencie donacyjnym z 1354 r. w którym Kazimierz Wielki- ówczesny król Polski nadaje miasto Rzeszów z całym okręgiem w ziemi halickiej Janowie Półkozic Pakosławowi, wymieniona jest wieś Dabrowa z także Olchowa i Nockowa.

Także historyk Jan Długosz żyjący w XV wieku, w swoim dziele wymienia nazwy sąsiadujących wsi z Nockową. Według źródeł historycznych parafia Nockowa powstała w drugiej połowie XIV wieku. W XV wieku Nockowa wchodziła w skład rozległych dóbr Leliwitów - Jarosławskich. Kolejnymi jej właścicielami był Rafał z Jarosławia kasztelan wojnicki zmarły w 1441 r. a po nim trzej jego synowie: Jan zmarły około 1474 r., Rafał Jakub zmarły 1492 r. Spytek ok. 1501 r., kasztelan krakowski, zmarły w 1519 r. Już w pierwszej połowie XV wieku występuje Nowa Nockowa, zwana też Nockową Wolą z sołectwem szacowanym na 150 grzywien. W 1419 r. w starej Nockowej było sołectwo, a za czasów Długosza 66 łany kmiece, z których dziesięcinę pobierał biskup krakowski. W 1471 r. właścicielem Nockowej był Rafał Jarosławski, starosta lwowski, w kilka lat później przeszła w ręce trzeciego z braci Sptyka z Jarosławia.

W 1498 r. był groźny najazd Tatarów Wołochów na Ruś i Małopolskę, która została ogniem i mieczem zniszczona. Tatarzy spalili wiele miast, w tym Rzeszów, Ropczyce, Pilzno i okoliczne wsie.

Na przestrzeni XV i XVI wieku rozwijała się gospodarka folwarczno-pańszczyźniana. W latach 1576-1581 na 33½ łanach było 45 kmieci zagrodników zaś siedmiu. Wysokość czynów pieniężnych i składanych danin w naturze była uzależniona od stopnia zagospodarowania wsi i wielkości użytków rolnych, kształtowała się w granicach od ½ do ¾ grzywny 24-32 gr. Z gosp. Kmiecego. Kmiecie i zagrodnicy odrabiali pańszczyznę, z której zwolnieni byli komornicy, zaś daninami w naturze były: kury, jaja, ser itp. Prócz czynności w stosunku do właściciela wsi, ludność wiejska obciążona była świadczeniami na rzecz Kościoła.

Z końcem XVI wieku w regionie sędziszowskim funkcjonowały szkoły parafialne, także w Nockowej, które podlegały Kościołowi, a opieka nad nimi należała do miejscowych proboszczów. Pierwsze wzmianki o tych szkołach wg B. Kumora pochodzą z 1527 r. następne 1529 r. 1539 r. i 1566 r. Treści szkolne nie były najważniejsze, uczono przede wszystkim czytania, pisania, śpiewu, rachunków i nieco gramatyki łacińskiej. Kierownikiem szkoły parafialnej był Krzysztof z Opoczna, potem w 1602 r. Jan Kleszcz, budynek szkolny był koło domu wikarego. Do parafii nockowskiej należały wsie: Wiśniowa, Wiercany i Bystrzyca.

W 1619 r. wszedł w posiadanie Nockowej Mikołaj Spytko Ligęza, który dążył do rozwoju tych ziem. W 1631 r. założył w Nockowej przytułek.

W XVII wieku grasował w okolicach Sędziszowa Stanisław Stadnicki zwany „diabłem łańcuckim”. Natomiast w 1624 r. Tatarzy ponowili napadli na nasze tereny, paląc domostwa, kościoły, dwory, zamki, łupiąc niemal wszystko.

W 1652 r. za czasów Jana Kazimierza wybuchła epidemia dżumy. Strach padł na wszystkich. Krzyże i figury przy drogach stały oświetlone dniem i nocą, ludzie modlili się gorąco, śpiewali i płakali. W województwie sandomierskim i krakowskim groziło niebezpieczeństwo ogólnego pomoru. Lud zaczął uciekać w lasy, tułać się po puszczach, bojąc spotkać się jeden drugiego. Po mistach, wsiach stały puste domy otwarte, trupy leżały jak snopy. Do tych strasznych obrazów przyszły powodzie, pożary, napady głodnych i zdziczałych ludzi. Była to ostatnia katastrofalna epidemia „czarnej śmierci”

W czasie najazdu szwedzkiego w latach 1655-1660 mieszkańcy Sędziszowa i okolicznych wsi odczuli przejazdy wojsk własnych i cudzych, które spowodowały wielkie straty wśród ludzi i gospodarki.

Po 1766 r. Nockowa stała się własnością Piotra Potockiego, który był dziedzicem Sielca, Nockowej, Olchowej i Wiśniowej. Kiedy w 1768 r. rozpoczynała się konfederacja barska, Piotr Potocki stanął w jej szeregach. Miało to dla tych ziem dwie konsekwencje. Były to lata gwałtów i grabieży ze stromy wojsk rosyjskich. Ziemie Małopolskie były terenem tych walk. Ostatecznie konfederację barską, splamioną porwaniem króla S. Poniatowskiego stłumiły wojska rosyjskie i królewskie, po czym w 1772 r. nastąpił pierwszy rozbiór Polski. Nasze ziemie zajęły wojska austriackie i rozpoczęły się rządy zaborcze, które przemianowały Małopolskę na Galicję.

W okresie kolejnych rozbiorów w 1793 i 1795 r., warunki życia ludności systematycznie pogarszały się. Dorastająca młodzież wiejska nie mogła znaleźć pracy poza swoją miejscowością.

Powstania narodowe, a zwłaszcza „krakowskie” w 1846 r. i „styczniowe” – 1863-1864 odbiły się szerokim echem na naszym terenach. W czasie „rabacji” czyli rzezi galicyjskiej spalono jedynie sterty dworskie w Sielcu natomiast w Nockowej, Wiśniowej i Wiercanach polała się krew bratnia, zrabowano dwory tamtejsze.

W okresie rozbiorów nastąpił upadek szkolnictwa parafialnego. Za czasów panowania Józefa II władze Austrii zakładały „szkoły trywialne”, zwane obecnie ludowymi, utrzymywane przez gminę i dwór. Uchwalona przez Sejm galicyjski ustwa z 1873 r. wprowadzała przymus uczęszczania do szkoły, obojga płci, które mogły kończyć 4 klasy bezpłatnie. Pod koniec XIX wieku w Nockowej istniała jednoklasowa szkoła.

Właścicielką Nockowej od 1795 r. była Iwanicka, w pierwszej połowie XIX wieku – E. Wojnarowski, w 1856 r. – Leopold Szumski, a w latach 1985-1911 Ludwik Doliński, marszałek powiatu

Okres I wojny światowej (1914-1918), następnie wojny polsko- rosyjskie (1918- 1920) spowodowały duże straty we wsi małopolskiej. Wielu naszych mieszkańców brało w nich udział.

Pierwsze lata XX wieku przyniosły choroby, w tym cholerę, błonicę i dur, pochłaniający wiele ofiar śmiertelnych. Okres międzywojenny nie przyniósł poprawy doli chłopów. Wieś galicyjska była biedna, obecny był duży procent analfabetyzmu, brak przemysłu w pobliżu, przeludnienie, spowodowały frustrację jej mieszkańców, czego wynikiem były m.in. wydarzenia chłopskie w czerwcu 1933 r. – dowodem jest stojący pomnik upamiętniający tamto wydarzenia w Nockowej.

W okres II wojny światowej 1939-1945 mieszkańcy Noskowej walczyli na wielu frontach. W 1985 r. wieś Nockowa została odznaczona przez Radę Państwa Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Obiektem zabytkowym w Nockowej jest kościół parafialny. Parafia powstała w II połowie XIV wieku. Kościół p.w. Św. Michała Archanioła stoi na skrzyżowaniu dróg. Obecna świątynia jest trzecią wzniesioną w tym miejscu. Pierwotny kościół był drewniany, drugi również drewniany, spłonął w 1852 r. Dzisiejszy wzniesiony wg planów P. Hohera był dwukrotnie rozbudowany. Kościół murowany, tynkowany, bez wyraźnych cech stylowych, z bryłą urozmaiconą licznymi dobudówkami, spięty klamrą wysoką, czteroboczną wieżą nakrytą hełmem z latarnią, zwraca uwagę pięknem położenia.

Opodal budynku szkoły pozostały niestety już tylko ślad dawnej rządcówki, wzniesionej w II połowie XIX wieku. Wybudowana była dla Ludwika Dolińskiego, marszałka szlachty powiatu dębickiego, właściciela Nockowej w latach 1895-1911. Z dawnego założenia zachowały się tylko nieliczne okazy starych drzew na niewielkim wzniesieniu.

Obiekty zabytkowe zinwentaryzowane przez Państwową Służbę Ochrony Zabytków na terenie wsi Nockowa:

Zespół Kościoła Parafialnego pw. św. Michała Archanioła, murowany wg planów z 1859 r., rozbudowany w 1897 r.; w latach 1953 - 55 dobudowano wieżę, kaplicę i zakrystię wg projektu A. Mazura.

- dzwonnica murowana z II poł. XIX w.

- plebania z 1890 r.

- rządcówka /z folwarku Dolińskich /, drewniana, II połowa XIX w.

- rzeźba Matki Boskiej Niepokalanej, kamienna - II połowa XIX w. (obok rządcówki).

- dom nr 8, lata 30 XX w.

- dom ze stajnią nr 208 z 1920 r.

- dom ze stajnią nr 256 - drewniany z 1898 r.

- dom nr 305 - drewniany z około 1900 r.

 

opracował 

ks. Marcin Nabożny