HISTORIA IWIERZYC

Pierwsze informacje źródłowe o wsi Iwierzyce pochodzą z XIV wieku. Nie ulega jednak wątpliwości, że osadnictwo na tych terenach rozwijało się znacznie wcześniej.

Trzeba pamiętać, ze w XIII wieku nieopodal wsi Iwierzyce przebiegała granica ówczesnego państwa polskiego i Rusi. Dla jej obrony w drugiej połowie XIV wieku król Kazimierz Wielki świadomie prowadził akcją osadniczą. Spośród okolicznych wsi najstarszą metrykę mają m. innymi Iwierzyce. Trudno jest jednoznacznie wyjaśnić pochodzenie nazwy wsi. Można spotkać się w różnych opracowaniach ze stwierdzeniem, ze kiedyś były to Zwierzyce, Wierzyce itp. Według pochodzącego z Klęczan pisarza Bogusława Koguta, nazwa wsi pochodzi od wież obronnych z czasów najazdów tatarskich, zlokalizowanych na wzniesieniu zwanym Chełm. Z nazwą Iwierzyce spotykamy się w suplicie z 1379 r. wymieniającym ją jako uposażenie kasztelanii sandomierskiej. Wieś była na prawie niemieckim. O istnieniu sołectwa w Iwierzycach mówią już źródła XV wieczne. I tak np. sołtysem w 1459 r. był Wacław, w 1492 r. - Jakub Tumigral. Już w 1536 r. w Iwierzycach istniał folwark. Z zapisków czytamy, ze sołtys Jan Zabrowski dysponował w tym roku w Iwierzycach i Wiercanach między innymi: 2 łanami pola z 2 kmieciami i zagrodnikiem, 2 karczmami, 2 młynami i kilkoma stawami. XV i XVI wiek dla pobliskich terenów był okresem względnego dobrobytu i stabilizacji. Nie można tego powiedzieć o XVII wieku. Tereny te w 1608 r. zostały najechane przez wojska Stanisława Stadnickiego zwanego „Diabłem Łańcuckim”. Nowa klęska miała miejsce w 1624 r. gdy dotarł tu szczególnie niszczycielski najazd tatarski. W 1632 r. duże spustoszenie wśród ludności poczyniła dżuma. Pogłębiły ją wojska Rakoczego ciągnące w 1660 r. w stronę Krakowa. Ustawiczne walki przemarsz i rekwizycje wojsk obcych i własnych w czasie „potopu” i późniejszych zamieszek rokoszowych, spowodowały wielkie straty w liczbie ludności oraz zniszczyły gospodarkę. Podobnie było w XVIII wieku. Juz w 1702 roku kupił te okolice szwedzki generał Magnus Stenbock. Znów miały miejsce przemarsze wojsk, kontrybucje. W 1716 r. niszczył saski generał Eckstedt, podobnie postępowali polscy dowódcy - Władysław Gościmiński i Jan Żukowski. Nie inaczej było w latach konfederacji barskiej tj. 1468-1771. Tereny Rzeszowszczyzny, a wiec i nasze były miejscem walk i przemarszów wojsk. Wiek XVIII poza kolejnymi zniszczeniami okresu wojny północnej nie przyniósł zasadniczych zmian w położeniu ludności miejscowej. Jako ciekawostkę można podać strukturę ludności rolniczej w 1765 r. I tak było w tym roku - 34 kmieci, 10 zagrodników, 5 komorników. Różnie kształtowało się położenie ludności chłopskiej.

W okresie staropolskim poddany i jego grunt były praktycznie własnością pana, natomiast w erze józefińskiej, właściciel wsi mógł wprawdzie nadal darować, sprzedawać, wydzierżawiać, bądź obciążyć hipotecznie grunt, ale nie mógł samowolnie usunąć chłopa - chyba, że ten odmawiał świadczeń poddańczych. Chłopi w różnym wymiarze zobowiązani byli do świadczenia powinności poprzez pracę zaprzęgiem, osobiście, świadczenie w naturze i gotówce. W okresie rozbiorów sytuacja ich jeszcze się pogorszyła. Wywołało to opór chłopów którego najtragiczniejszym przejawem była „rabacja” w 1846 r. Uzbrojone grupy chłopów napadały dwory zabijały ich właścicieli. Jedna z takich grup splądrowała dwór w Iwierzycach będący wtedy własnością Lubienieckich, również właścicieli Sielca i Olchowej. Mieszkańcy jednak ocaleli. Dzięki temu nie doszło do podobnej tragedii jaka miała miejsce w Wiercanach, gdzie w bestialski sposób zamordowano właściciela Włodzimierza Bzowskiego. Od 1884 r. był nim Józef Michałowski a następnie Władysław i Juliusz Michałowscy. Syn Józefa Michałowskiego Piotr, był znakomitym malarzem, piewcą legendy napoleońskiej.

W czasie I wojny światowej wieś znalazła się w strefie walk austriacko-rosyjskich. Okupacja rosyjska trwała kilka miesięcy. Dużo więcej ofiar pochłonęła w tym okresie grypa „hiszpańska”, błonica wśród dzieci. Odzyskanie niepodległości w 1918 r. na prowincji było niezbyt zauważalne. Sytuacja chłopów nie uległa poprawie. Rozdrobnienie ziemi, niska kultura uprawy, wzrastająca ilość ludności na wsiach prowadziły do dalszego jej ubożenia. Dopiero uruchomienie w Sędziszowie zakładów produkcyjnych przed II wojną światową pozwoliło na zatrudnienie części bezrobotnych. Jednym z udziałowców spółki akcyjnej, która uruchomiła zakład specjalizujący się w wyrobach drewnianych był ostatni właściciel dóbr ziemskich w Iwierzycach Ludwik Starowieyski. Można stwierdzić, że dopiero pod koniec dwudziestolecia międzywojennego sytuacja materialna wsi zaczęła ulegać poprawie. Wiązało się to przede wszystkim z powstaniem nowych zakładów przemysłowych szczególnie w ramach COP-u.

Analizując dostępne dokumenty można stwierdzić, że Iwierzyce w przeciągu wieków zamieszkiwała przeważnie ludność pochodzenia polskiego. Jedyną inną narodowością byli Żydzi. Wieś Iwierzyce od 1721 r. w całości należała do parafii Sędziszów. Po tym roku południowa cześć Iwierzyc przyłączona została do parafii Nockowa. Stan taki trwał do 1970 r. Dekret Kurii Diecezjalnej w Tarnowie L. Dz. LN VI/1/167/70 z dnia 13.01.1970 r. zmienił tę sytuację tj. przyłączył pozostałą cześć Iwierzyc do Nockowej. Podyktowane to zostało głównie odległością do Kocioła w Nockowej.

Z działalnością Kościoła w naszym terenie przez bardzo długi okres związane było szkolnictwo. Już w końcu XVI wieku w Sędziszowie, Nockowej funkcjonowały szkoły parafialne. Dzieci z Iwierzyc mogły uczęszczać do szkoły znajdującej się w Sędziszowie. O szkole w Iwierzycach dowiadujemy się z dokumentów z roku 1898. Była to szkoła 1-klasowa. W 1914 r. w tej szkole nauczali Józef Dobrowolski i M. Inglotówka.

Na uwagę zasługuje w Iwierzycach zlokalizowany na wzgórzu pałac, wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta. Piętrowy, murowany i otynkowany, stanowił m.in. własność Lubienieckich, Michałowskich i Starowieyskich. Wybudowany został w końcu XVIII wieku, w wieku XIX i XX został częściowo przebudowany. Zachowany do dziś dwór powstał w 1889 r. Po 1946 r. majątek został rozparcelowany. Przez krótki okres funkcjonowała w nim szkoła rolnicza.

Dzisiaj budynek ten prezentuje prostą, zwartą bryłę opiętą na narożach lizenami (szerszymi na parterze, węższymi na piętrze), czyli pionowymi pasami muru wystającego nieznacznie z lica ściany, stosowanego jako wzmocnienie ścian lub jako ozdoba.

Wschodnia, wejściowa elewacja ma trójosiowy pozorny ryzalit (wysuniętą część fasady budynku na wysokości wszystkich kondygnacji, usytuowaną pośrodku lub w narożach elewacji), poprzedzony gankiem wspartym na czterech kolumnach. Kolumny dźwigają taras otoczony metalową balustradą, przymocowaną do kamiennych przysadzistych filarków. Ściany podzielone międzykondygnacyjnym gzymsem. Rozbite zostały rytmicznie umiejscowionymi oknami. Ich profilowane wąskie obramienia wzbogacone podokiennymi płyciznami są jedynymi dekoracjami elewacji.

Obiekty zabytkowe zinwentaryzowane przez Państwową Służbę Ochrony Zabytków na terenie wsi Iwierzyce:

- kapliczki: z 1884 r., i 1860 r.

- zespół dworski z XIX wieku (park krajobrazowy wraz z dworem i zespołem zabudowań)

- dom drewniany nr 7

- dom drewniany nr 16 z 1898 r.

- dom ze stajnią nr 23 z około 1863 r.

- dom nr 43 z 1888 r.

- dom nr 45 z l883 r.

- dom nr l09 z l9l8 r.

opracował
ks. Marcin Nabożny